AI-Prenup

We zijn geen voorstander van het vermenselijken van AI. AI is geen collega, geen adviseur en al helemaal geen huwelijkspartner. Toch is de metafoor van een prenuptial agreement (huwelijkse voorwaarden) bruikbaar, omdat organisaties zich verbinden aan leveranciers en er nieuwe afhankelijkheden kunnen ontstaan. De vraag is daarom niet óf je voorwaarden nodig hebt, maar welke voorwaarden onontbeerlijk zijn. En een van de belangrijkste volgens ons is: hoe zorg je ervoor dat je de samenwerking ook weer verantwoord kunt beëindigen wanneer dat nodig is?

De echte uitdaging is hoe organisaties voorkomen dat technische keuzes onbedoeld tot strategische afhankelijkheden worden.

We bevinden ons in een bijzondere fase. Vrijwel iedere organisatie experimenteert met AI: Van gemeenten en provincies tot advocatenkantoren, universiteiten en verzekeraars. Tegelijkertijd is nog lang niet duidelijk welke impact AI de komende jaren daadwerkelijk gaat hebben. In zekere zin zijn we nog verliefd: enthousiast over de mogelijkheden, maar zonder precies te weten hoe de relatie zich zal ontwikkelen. Juist dat maakt deze fase zo belangrijk. Want terwijl organisaties experimenteren, ontwikkelt AI zich razendsnel door. AI-agents werken steeds autonomer samen, processen veranderen en de afhankelijkheid van leveranciers en ecosystemen neemt toe. Wie nu alleen naar de kansen kijkt, loopt het risico de afspraken uit te stellen die later moeilijk of kostbaar blijken te herstellen. Daarom is dit het moment om niet alleen naar technologie te kijken, maar ook naar governance.

Dat klinkt leuk, Barbapapa, maar het is ook een serieuze observatie. Een organisatie koopt vandaag niet alleen een AI-toepassing, maar ook een technologie die zich voortdurend ontwikkelt. Nieuwe functionaliteiten, AI-agents en integraties lijken hun intrede te doen, zonder dat organisaties daar vooraf altijd zicht op hebben. Net als Barbapapa kan AI steeds een andere vorm aannemen. En voor je het weet, zijn er updates of agents die vanuit diezelfde blackbox content leveren of werkprocessen beïnvloeden. Dat maakt het maken van goede afspraken zo belangrijk. Want je sluit een deal met een leverancier, maar je weet nog niet precies met welke Barbapapa je over twee jaar te maken hebt.

Daarom ontwikkelen wij de AI-Prenub. De AI-Prenup is een canvas als gespreksonderlegger voor bestuur, HR, OR en inkoop. Het is geen juridisch document. Het is een hulpmiddel om de juiste vragen te stellen voordat je een AI-traject ingaat. En ook: als je er middenin zit, en juist ook op het moment dat je erover nadenkt te stoppen. Het canvas is opgebouwd langs zes fasen van een relatie:

1. De verloving: wat zijn onze intenties en voor hoe lang?

2. De huwelijkse voorwaarden: data-eigenaarschap, open standaarden.

3. Het huwelijksleven: menselijke rol, digitale fitheid, werkgeversaantrekkelijkheid.

4. Kinderen en erfenis: agents, output, aansprakelijkheid.

5. Relatietherapie: evaluatie, open communicatie, salami-tactiek voorkomen.

6. De scheiding: exitstrategie, dataportabiliteit, continuiteit.

Twee thema's die expliciet zijn opgenomen in het canvas, omdat ze in de praktijk regelmatig worden overgeslagen. Ten eerste: de verhouding tot Big Tech. Of je nu met een techgigant wil werken of met een Europese aanbieder, de vraag is altijd hetzelfde: wat gebeurt er met onze data, wie traint er op onze data en hoe afhankelijk worden we? Ten tweede: de USB-C-strategie. Eis dat, indien er gebouwd wordt, gebruik wordt gemaakt van open standaarden, zodat je als organisatie wendbaar blijft en kunt overstappen zonder veel gedoe. De naam is bewust gekozen. USB-C is uitgegroeid tot een open standaard die overstappen eenvoudiger maakt. Dat zou voor AI-oplossingen ook zoveel mogelijk moeten gelden.

Voor bestuurders die verantwoord willen bewegen in dit landschap. Voor mensen in een organisatie die verantwoordelijk zijn voor inkoop en organisatie van AI. Voor OR-leden die willen weten welke vragen ze moeten stellen als hun organisatie AI introduceert. Voor HR-professionals die nadenken over de menselijke kant van AI-implementatie. En voor iedereen die het gevoel heeft dat AI te snel gaat en dat er iets wegglipt als we niet op tijd afspraken maken.

Wij werken verder aan de AI-Prenup. Het canvas is in ontwikkeling en er volgt een pilotversie die we willen testen in de praktijk. Heb je interesse om mee te denken, het canvas te gebruiken in jouw organisatie of gewoon te reageren op dit idee? Wij horen het graag.

Want misschien geldt voor AI wel hetzelfde als voor een goed huwelijk: een duurzaam samenzijn begint met goede voorwaarden.

Ilona van de Kooi

Onderzoeker TU Delft | Digitaliseringsjurist Provincie Zuid-Holland

Hielke Boersma

OR-trainer | Adviseur | Auteur Oneindig veel invloed